نگاهی به خدمات حکیم مسلمان «عمر خیام»؛ از شعر تا علم و فلسفه

به گزارش ایکنا، امروز، 28 اردیبهشت ماه زادروز حکیم عمر خیام نیشابوری شاعر، فیلسوف، ریاضیدان، منجم و طبیب مشهور ایرانی و روز بزرگداشت وی است. خیام نیشابوری، شاعر، فیلسوف، ریاضیدان، منجم و طبیب مشهور و از بزرگان علم و ادب اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم است که به قولی در 28 اردیبهشت 427 خورشیدی به دنیا آمد. حکیم ابوالفتح عمر بن ابراهیم از آنجا که افکار عمیق فلسفی خود را در قالب رباعیات فصیح درآورد و ابیاتی سرود که نمونه بارزی از فصاحت و روانی و بلندی معنا باشند، به عنوان شاعری خردگرا در سراسر جهان مشهور است.

در ادامه مروری داریم بر ابعاد شخصیتی این اندیشمند ایرانی به نقل از شبکه خبری الجزیره.

عمر خیام، با رباعیات خود و صاحب نظر بودن در ریاضیات، مشهور شد و آوازه اش پیش از آنکه در شرق طنین انداز شود، در غرب پیچید.

فیلم «عمر خیام: حجت ریاضیدانان» که توسط شبکه مستند الجزیره در ذیل مجموعه «دانشمندان مسلمان» تهیه شده است، زندگی و دستاوردهای عمر خیام را به عنوان یکی از برجسته ترین دانشمندان مسلمان که اثری ماندگار در تاریخ به جا گذاشته و با اختراعات برجسته خود به بشریت خدمت کرده است، به نمایش می گذارد.

«غیاث الدین ابوالفتوح عمر بن ابراهیم خیام» در سال 440 هجری قمری(مطابق با 427 خورشیدی و 1048 میلادی) در شهر نیشابور، پایتخت منطقه خراسان در دوران سلجوقیان، متولد شد. خیام نام خود را از پدرش که خیمه ساز بود به ارث برد، اما عشق به ستارگان و نجوم را از آسمان نیشابور و ستارگانش که آوازه آنها تقریباً به قله کوه ها می رسند، به ارث برد.

رباعیات: اشعار غیر سنتی با مفاهیم تأمل برانگیز

اشعار خیام سنتی نبودند، زیرا به سبکی به نام «رباعی» سروده شده اند، سبکی شاعرانه که برای اعراب در شرق و اندلس شناخته شده بود.

رباعیات عمر خیام همچنان مسکوت ماند تا اینکه در قرن نوزدهم توسط ادوارد فیتزجرالد، شاعر انگلیسی، کشف شد و او آنها را به انگلیسی ترجمه کرد و سپس به زبان های دیگر ترجمه شدند. رباعیات خیام پیش تر مستقیماً از فارسی به عربی ترجمه شده بودند.

فیتزجرالد اشعار خیام را که در آن زمان تقریباً 800 سال قدمت داشت، از نظر مفاهیم تأمل برانگیز و ریتم موسیقیایی، معجزه آسا توصیف می کند. آنچه عجیب است این که این شاعر، نویسنده ای برجسته نبود، بلکه یک ریاضیدان و ستاره شناس بود و مانند دانشمندان زمان خود، شخصیتی دایرةالمعارف گونه داشت.

محمد قجه، پژوهشگر تاریخ تمدن ها اهل سوریه، معتقد است که شعر خیام به شعر شرقی و اندلسی نزدیک است که تفکر فلسفی بر آن غالب است، زیرا پرسش هایی را مطرح می کند و می کوشد به آنها پاسخ دهد. او اشاره می کند که «رباعیات» تنها کتابی است که خیام به زبان فارسی نوشته است، برخلاف تمام کتاب های ریاضی او که به زبان عربی نگاشته شده اند.

اگرچه تصویر شناخته شده خیام، در یک ریاضیدان بزرگ و شاعر برجسته و صاحب رباعیات خلاصه می شود، اما این شخص جنبه سومی هم دارد، یعنی مقالات فلسفی او که تقریباً یک قرن پیش در مصر ترجمه و منتشر شدند.

مقالات فلسفی خیام حول محور تفکر وجود، هستی و سردرگمی فلسفی که بعدها «شک دکارتی» نامیده شد، می چرخد. اینها مجموعه پرسش هایی است که انسان درباره هستی خود مطرح می کند و خیام در چهار رساله فلسفی کوشیده به آنها پاسخ دهد. یکی به فارسی و سه مورد به عربی، با عناوین نزدیک به هم: رساله ای در باب وجود، رساله ای در باب راز وجود، رساله ای در باب چگونگی وجود.

خیام؛ نابغه ریاضیات و الهام بخش رنسانس اروپا

خیام در ریاضیات، به ویژه جبر، سرآمد بود و دستاوردهای قابل توجهی داشت. بعدها بسیاری از دانشمندان اروپایی به دستاوردهای خیام علاقه مند شدند و در طول قرن ها از آنها بهره بردند که به انتشار کتابی با عنوان «رساله های جبری خیام» انجامید.

رشدی راشد، استاد تاریخ علوم در دانشگاه دنیس دیدرو فرانسه، می گوید: خیام اولین کسی بود که نظریه ای برای حل معادلات درجه سوم با استفاده از مقاطع مخروطی ارائه داد و به این ترتیب برای اولین بار هندسه جبری را مطرح کرد.

مصطفی الموالدی، استاد تاریخ ریاضیات در سوریه، معتقد است که خیام اولین کسی بود که یک نظریه هندسی جبری را تدوین کرد و اولین کسی بود که هندسه تحلیلی را پایه گذاری کرد که بخشی از آن را در کتاب رنه دکارت با عنوان «علم هندسه» می یابیم.

خیام را می توان با دکارت مقایسه کرد، زیرا دکتر رشدی راشد اشاره می کند که بخش اول کتاب «هندسه»، با وجود اهمیتش، فراتر از آنچه خیام نوشته نیست، بلکه بسیار شبیه به آن است. او اضافه می کند که خیام همچنین کتاب مهمی در ریاضیات با عنوان «شرح اشکالات درباره منابع اقلیدس» نوشته است.

عمر خیام؛ شاعر یا فیلسوف؟!

اطلاعات کمی در مورد زندگی خیام وجود دارد، رمانتیک ها تمایل دارند بگویند شاعر همان دانشمند است، در حالی که خردگرایان این موضوع را انکار می کنند. به هرحال خیام چه شاعر بوده باشد چه دانشمند، ما هنوز سؤالات زیادی در مورد این شخصیت داریم که به خاطر سهمش در علم و شعر در تاریخ جاودانه شده است، حتی اگر هرگز مطمئن نباشیم که آن دو یک نفر هستند.

خیام: «شیخ الرئیس استاد من است»

عمر خیام، مانند دیگر دانشمندان آن عصر، دانشمندی همه جانبه بود بنابراین علاوه بر آثار فراوانش در نجوم و ریاضیات، آثاری هرچند اندک، در پزشکی و تاریخ از او می یابیم. خیام در نجوم نیز به صورت علمی و عملی، دانشی عمیق داشت. ملکشاه سلجوقی او را مأمور ساخت رصدخانه اصفهان و اصلاح تقویم سالانه کرد. او یک تقویم جدید به زبان فارسی ارائه داد و آن را «روزنامه» نامید که بسیار دقیق است.

خیام درباره رساله خود در مورد جهان هستی و تکلیف می گوید: «این موضوعی است که بسیاری از مردم را متحیر کرده است، به طوری که کمتر فرد عاقلی وجود دارد که در مورد این موضوع متحیر نباشد. ما - به پیروی از شیخ الرئیس، ابو حسین بن عبدالله بن سینا، که خداوند درجاتش را بلند گرداند - عمیقاً در آن نگریسته ایم و تحقیقاتمان ما را به آنچه که نفسمان به آن راضی است، رهنمون ساخته است. شیخ الرئیس معلم من است، حتی اگر او را ندیده باشم.»

خیام در پاسخ به اتهاماتی که به او وارد شد مبنی بر اینکه به دلیل دیدگاه های فلسفی و رباعیاتش مسلمان نیست، به حج رفت و توضیح داد که این دیدگاه فلسفی، مبتنی بر تفکر و پرسش، لزوماً به معنای فقدان یا ضعف ایمان نیست.

إن لم أکن أخلصت فی طاعتک:  اگر در اطاعت تو خالص نبودم

فإننی أطمع فی رحمتک:  به رحمت تو امید دارم

وإنما یشفع لی أننی:  آنچه مرا شفاعت می کند این است که من

قد عشت لا أشرک فی وحدتک: بدون شریک شدن در تنهایی تو زیسته ام

خیام در سال 526 هجری قمری، مطابق با 1131 میلادی، در شهر نیشابور درگذشت.

ترجمه از فرشته صدیقی

انتهای پیام